تحلیل اثر ریاضیات غیاث الدین جمشید کاشانی بر ساختارهای هندسی معماری سبک آذری، مطالعه موردی: مسجد کبود تبریز

رمضان, سارا; نصیرپور, مرضیه الزهرا

doi:10879643521/bonyan.2026.14517.1000

تحلیل اثر ریاضیات غیاث الدین جمشید کاشانی بر ساختارهای هندسی معماری سبک آذری، مطالعه موردی: مسجد کبود تبریز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی کارشناسی ارشد معماری اسلامی، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

² استادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

10879643521/bonyan.2026.14517.1000

چکیده

در معماری اسلامی، ریاضیات افزون بر نقش محاسباتی ، در شکل‌گیری فضا و نظم هندسی نیز نقشی بنیادین دارد. آثار غیاث‌الدین جمشید کاشانی، به‌ویژه مفتاح‌الحساب، بازتابی از پیوند اندیشه ریاضی با جهان‌بینی عدد در تمدن اسلامی است.

این پژوهش با هدف تبیین ارتباط اندیشه‌های ریاضی کاشانی با ساختارهای هندسی معماری سبک آذری، با تأکید بر مسجد کبود تبریز انجام شده است.

روش تحقیق توصیفی–تحلیلی با رویکرد کمی است. داده‌ها از طریق برداشت میدانی، تحلیل نقشه‌ها و اندازه‌گیری‌های دقیق گردآوری و با نسبت‌های عددی مطرح در آثار کاشانی مقایسه شده‌اند.

نسبت‌های فضایی مسجد، مانند 23/17 در گنبدخانه و 9.5/7 در فضاهای جانبی، با نسبت‌های 4/3 و 27/20 در آثار کاشانی هم‌خوانی عددی کمتر از 0/5درصد دارند.

هم‌خوانی یادشده نشان می‌دهد که اصول ریاضی کاشانی نه‌تنها در تزئینات، بلکه در سازمان فضایی و سازه‌ای بنا نیز مؤثر بوده‌اند؛ ازاین‌رو مسجد کبود تبریز نمونه‌ای روشن از تجلّی نظم ریاضی در سبک آذری است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Analysis of the Effect of Ghiyasuddin Jamshid Kashani's Mathematics on the Geometric Structures of Azeri Style Architecture, Case of Tabriz’ Kaboud Mosque

نویسندگان [English]

Sara Ramezan ¹
Marzieh-Alzahra Nassirpour ²

¹ Master's student in Islamic Architecture, Faculty of Engineering and Technology, Qom University, Qom, Iran.

² Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Engineering and Technology, Qom University, Qom, Iran.

چکیده [English]

Mathematics has played a fundamental role in Islamic architecture as both a technical tool and a conceptual framework for organizing spatial order and geometric harmony. Among Islamic mathematicians, Ghiyath al-Din Jamshid al-Kashi holds a significant position due to his systematic treatment of numerical ratios and geometric principles in architectural contexts. This study examines the application of al-Kashi’s mathematical principles in the geometric structures of the Azari architectural style, with particular emphasis on the Kabud (Blue) Mosque of Tabriz. Using a descriptive–analytical method with a quantitative approach, spatial dimensions derived from architectural drawings and field measurements are compared with numerical ratios presented in Miftah al-Hisab. The results demonstrate that spatial ratios such as 23/17 in the dome chamber and 9.52/7 in the side spaces closely correspond to ratios such as 4/3 and 27/20, with an error margin of less than 0.5%, confirming the influential role of mathematics in shaping architectural space.

کلیدواژه‌ها [English]

Ghiyath al-Din Jamshid al-Kashi
Miftah al-Hisab
Kabud Mosque of Tabriz
Azari style
numerical proportions

مراجع

Akbari, M., & Ashrafi, F. (2014). The Role of Ghiyath Al-Din Jamshid Kashani in Mathematics Education and Computational Mathematics (In Persian). Journal of Mathematical and History of Science Research, 3(2), 25–45. https://www.magiran.com/p1572414

Bagheri, M. (1997). A newly found letter of al-Kāshī on scientific life in Samarqand. Historia Scientiarum, 7(2), 137–152. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S031508609692145X

Baumer, W. H. (1971). Science and Civilization in Islam. Cambridge, MA: Harvard University Press. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/003936817190032X

Bohloul, M. (2012). Translation of the treatise 'Sullam al-Samaa' by Ghiath al-Din Jamshid al-Kashi (In Persian). Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies. http://noo.rs/TmH7H

Boyer, C. B., & Merzbach, U. (2011). A History of Mathematics. New York: Wiley. https://www.hlevkin.com/hlevkin/90MathPhysBioBooks/mathHistory/Boyer-AHistoryOfMathematics.pdf

Dold-Samplonius, Y. (1992). Practical Arabic Mathematics: Measuring the Muqarnas by al-Kāshī. Centaurus, 35(2), 97–127. https://doi.org/10.1111/j.1600-0498.1992.tb00699.x

Dold-Samplonius, Y. (2000). Calculation of Arches and Domes in 15th Century Samarkand. Nexus Network Journal, 2(3), 45–59. Calculation of Arches and Domes in 15th Century Samarkand by Yvonne Dold-Samplonius for the Nexus Network Journal vol.2 no.3 July 2000

Fallahi, M., Mirriyahi, S., Soltanzadeh, B., & Raeis-Samii, M. (2020). The role of Trigonometric Rules in Iranian Architectural Elements From Al’Kashi’s Perspective (In Persian). Journal of Philosophy of Science, 26(2), 129–152. https://www.magiran.com/p2200426

Fallahi, M., Mirriyahi, S., Soltanzadeh, B., & Raeis-Samii, M. (2022). Comparison of Timurid vault and dome using computational methods of Al’Kashi models: the case of Goharshad Mosque, Mashhad (In Persian) .Journal of History of Science, 32(1), 77–99. https://www.magiran.com/p2487284

Ghouchani, R., Gholizade, A., & Sobouti, Y. (2023). Geometric Patterns Used in the Architecture of Kaboud Mosque. Journal of Islamic Art Studies, 12(2), 201–220. https://search.trdizin.gov.tr/en/yayin/detay/1303100/geometric-patterns-used-in-the-architecture-of-kaboud-mosque-in-tabriz-iran

Ghouchani, M., Gholizade, F., & Sobouti, H. (2023). Geometric patterns used in the architecture of Kaboud Mosque in Tabriz, Iran. Gazi University Journal of Science, 36(3), 1181–1196. https://dergipark.org.tr/en/download/article-

Hogendijk, J. P. (2003). Bibliography of mathematics in medieval Islamic civilization. Tehran: Iranian Institute of Philosophy. https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/19619/hogendijk_00_islamic_mathematics.pdf;sequence=1

Mashayekh, A. (2005). Wisdom in Art: Mathematics in Islamic Architecture in Iran. In Proceedings of Bridges: Mathematical Connections in Art, Music, and Science (pp. 331–338). https://archive.bridgesmathart.org/2005/bridges2005-331.html#gsc.tab=0

Necipoğlu, G. (1996). The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture. Santa Monica, CA: Getty Center. https://www.amazon.com/Topkapi-Geometry-Ornament-Architecture-Sketchbooks/dp/0892363355

Nemati-Babaylou, F., & Motmaen, H. (2023). Typology of the tileworks in Mozaffariyeh (Kaboud) Mosque of Tabriz in the context of studying the design and making traditions. Journal of Islamic Crafts, 7(2), 107–122. http://jih-tabriziau.ir/article-1-193-fa.html

Saliba, G. (2007). Islamic Science and the Making of the European Renaissance. Cambridge, MA: MIT Press. https://doi.org/10.7551/mitpress/3981.003.0001

Zamani, F., Ekhtiari, A., & Fattahi, A. (2023). Descriptive and Analytical Study of the Structure and Elements of Muqarnas according to the Fourth Article of the Ninth Chapter of Al-Kashi’s Meftah el-Hessab Treatise (In Persian). Journal of Iranian Architecture Studies, 14(1), 91–108. https://www.magiran.com/p2663375

Zamani Z, Fattahi K, Ekhtiari M. (2024). Studying Muqarnas Typology and Its Fundamental Components according to Al-Kāshi’s Meftāh-ol- Hessāb Treatise (In Persian). Golestan-e Honar; 8 (2) :104-93. http://golestanehonar.ir/article-1-425-fa.html