https://bonyan.qom.ac.ir/ بنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی fa daily 1 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 https://bonyan.qom.ac.ir/article_4139.html بارزترین مسائل با پیچیدگی‌های کلان در نظام اجتماعی کنونی شهرهای اسلامی نوع ارتباط و اتفاق اجتماعی بین افراد است. از طرفی به بنیان و جایگاه اصلی این پدیده پرداخت نشده است و از طرف دیگر نفوذ و اثرات قدرت اندیشه وارداتی غربی در این خصوص، سبک زندگی ایرانی و اسلامی را به حاشیه کشانده است. هدف پژوهش، بررسی و تحلیل جایگاه معماری ایران در ایجاد و تقویت روابط اجتماعی بین افراد می‌باشد. به‌صورت کیفی و با روش توصیفی و تحلیلی این موضوع با انطباق اندیشه‌های اصیل اسلام و غرب مورد پرداخت قرار گرفته است. یافته‌ها حاکی از نظرات بنیادین اندیشه اسلام در ارتباط با موضوع اتفاقات اجتماعی در بین مؤمنین است که علاوه بر موضوعات کلان چون اندیشه غرب، تمامی موضوعات جزنگرانه را نیز مورد هدف قرار داده است. برخلاف اندیشه غربی اسلام خانواده را پایگاه اساسی انسانی و معماری خانه را پایگاه اساسی معماری در ارتباط با تعاملات اجتماعی اصلح معرفی نموده است.انسان‌ها با توجه به نوع نیازهای فیزیکی و غیرفیزیکی، با حضور خود در فضاهای معماری سعی در ارضاء کردن یکی از بااهمیت‌ترین نیازهایِ خود به عنوان یک انسان اجتماعی دارند و آن در کنار دیگران بودن است. حضور انسان‌ها در کنار یکدیگر باعث ایجاد برخوردهائی می گردد که بسترسازی در جهت رخداد اتفاق و تعاملات‌اجتماعی در فضا و مکان معماری می‌باشد. https://bonyan.qom.ac.ir/article_4141.html خانه‌های قم از مهم‌ترین گونه‌های معماری هستند که به واسطه تغییر شیوه زندگی، تحولات اجتماعی و فرهنگی جامعه بخش وسیعی از آن‌ها در بافت شهر در طی زمان دچار تغییر شده است. سیر تحول معماری خانه‌ها در دوره قاجار و پهلوی قابل‌مطالعه است. خانه‌های دوره قاجار و پهلوی به لحاظ کمی و کیفی یکی از مهم‌ترین گونه‌های خانه‌های تاریخی ایران به‌حساب آورد. معماری این دوره به‌عنوان بخشی مهمی از تاریخ معماری ایران به‌واسطه‌ی شکل‌گیری جریان برجستة تحول و تغییر در فضای اجتماعی و همچنین در مفهوم کالبد و فضا دارای اهمیت است. این پژوهش باهدف بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های معماری خانه‌های تاریخی قم و تحلیل سیر تحول کالبدی آن‌ها انجام شده است. سؤال اصلی تحقیق این است که سیر تحول کالبدی خانه‌های تاریخی قم چگونه بوده و چه عواملی در این تغییرات نقش داشته‌اند؟ اهداف پژوهش شامل شناسایی ویژگی‌های کالبدی، تحلیل ارتباطات فضایی و اجتماعی، و بررسی تأثیر تحولات تاریخی و فرهنگی بر سازماندهی فضایی این خانه‌ها است. این مطالعه با روش تفسیری - تاریخی انجام شده و داده‌های آن از منابع کتابخانه‌ای و مشاهدات میدانی جمع‌آوری شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که خانه‌های تاریخی قم عمدتاً بر اصول درون‌گرایی استوار بوده‌اند. بااین‌حال، در گذر زمان، تحولات قابل‌توجهی در بخش‌های مختلفی از جمله ورودی‌ها، ایوان‌ها، حیاط‌ها و فناوری‌های ساخت آن‌ها رخ‌داده است. این تغییرات در ارتباط با شرایط اجتماعی، فرهنگی و حتی اقلیمی هر دوره تأثیر عمیقی بر معماری این خانه‌ها داشته است. همچنین، تأثیرات تاریخی و اجتماعی، به‌ویژه تغییرات جمعیتی و نیازهای جدید، باعث دگرگونی در ساختار و عملکرد فضایی این خانه‌ها شده است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که باوجود تغییرات ساختاری، اصول معماری گذشته در طراحی این خانه‌ها کم‌رنگ شده است. در این پژوهش سعی در درک ارتباط میان فضاهای معماری در خانه‌های تاریخی شده است. https://bonyan.qom.ac.ir/article_4143.html در معماری اسلامی، ریاضیات افزون بر نقش محاسباتی ، در شکل‌گیری فضا و نظم هندسی نیز نقشی بنیادین دارد. آثار غیاث‌الدین جمشید کاشانی، به‌ویژه مفتاح‌الحساب، بازتابی از پیوند اندیشه ریاضی با جهان‌بینی عدد در تمدن اسلامی است. این پژوهش با هدف تبیین ارتباط اندیشه‌های ریاضی کاشانی با ساختارهای هندسی معماری سبک آذری، با تأکید بر مسجد کبود تبریز انجام شده است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی با رویکرد کمی است. داده‌ها از طریق برداشت میدانی، تحلیل نقشه‌ها و اندازه‌گیری‌های دقیق گردآوری و با نسبت‌های عددی مطرح در آثار کاشانی مقایسه شده‌اند. نسبت‌های فضایی مسجد، مانند 23/17 در گنبدخانه و 9.5/7 در فضاهای جانبی، با نسبت‌های 4/3 و 27/20 در آثار کاشانی هم‌خوانی عددی کمتر از 0/5درصد دارند. هم‌خوانی یادشده نشان می‌دهد که اصول ریاضی کاشانی نه‌تنها در تزئینات، بلکه در سازمان فضایی و سازه‌ای بنا نیز مؤثر بوده‌اند؛ ازاین‌رو مسجد کبود تبریز نمونه‌ای روشن از تجلّی نظم ریاضی در سبک آذری است. https://bonyan.qom.ac.ir/article_4140.html ورزشگاه‌ها و سالن‌های ورزشی چندمنظوره برای برآورده‌کردن نیازهای جامعه امری ضروری است. در این پژوهش تلاش شده به‌منظور تأمین روشنایی مطلوب نور روز در سالن‌های ورزشی، ضمن بررسی تأثیر نورگیرهای سقفی سالن ورزشی در اقلیم سرد و کوهستانی ایران به تحلیل پارامتریک آن بر اساس شاخص‌های نور روز نیز پرداخته شود. در پژوهش حاضر، پس از انجام مطالعات پیشین، به بررسی شاخص‌های روشنایی پرداخته شد و شاخص روشنایی مفید نور روز (UDI 300-3000 Lux) به‌عنوان معیار اندازه‌گیری بهره‌مندی نور روز انتخاب گردید. پس از برداشت مقادیر میدانی با استفاده از دستگاه لوکسمتر، بررسی میزان خطای مقادیر برداشت شده با نتایج حاصل از شبیه‌سازی به کمک معادله ریشه میانگین مربعات خطا (RMSE) و ضریب تغییرات CV (RMSE) انجام پذیرفت و از این طریق اعتبارسنجی نرم‌افزار شبیه‌ساز مورد سنجش واقع شد. سپس با استفاده از یک رویکرد پارامتریک در نرم‌افزار راینو و افزونه گرس‌هاپر مدل تحقیق طراحی گردید و به کمک افزونه‌های هانی بی و گالاپاگوس و الگوریتم ژنتیک محاسبات تک‌هدفه تکاملی بهینه‌سازی بر روی متغیرهای تحقیق انجام پذیرفت. در این پژوهش، طول، عرض و زاویه نورگیرهای سقفی به‌صورت سقف خرپایی دندانه‌ای به‌عنوان متغیر‌های تحقیق در نظر گرفته شد و از انجام شبیه‌سازی مدل تحقیق و بهینه‌سازی محاسبات تک‌هدفه تکاملی این نتایج استخراج گردید که نورگیرهای سقفی نقش بسیار مؤثری در تأمین روشنایی نور روز سالن‌های ورزشی دارند و موجب توزیع نور یکنواخت داخل سالن و افزایش آسایش بصری تماشاگران و بازیکنان می‌شوند. دستیابی به ابعاد بهینه متغیر‌های تحقیق به روش الگوریتم ژنتیک از نتایج دیگر این پژوهش است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در شرایط بهره‌مندی از ابعاد بهینه به‌دست‌آمده برای نورگیرهای سقفی در 83.57 درصد مواقع سال سطح سالن از روشنایی نور روز مناسب بر اساس شاخص روشنایی مفید نور روز (UDI 300-3000 Lux) برخوردار خواهد بود و همچنین خطر خیر‌گی در این مدت برای تماشاگران و ورزشکاران حداقل است. https://bonyan.qom.ac.ir/article_4144.html رشد بی‌برنامه و نامتوازن شهرهای ایران در دهه‌های گذشته، تحت‌تأثیر عوامل متعددی از جمله فقدان طرح‌های توسعه شهری جامع، مهاجرت گسترده روستاییان پس از اصلاحات ارضی و ساخت‌وسازهای فاقد مجوز یا مغایر با ضوابط رخ‌داده است. این روند منجر به شکل‌گیری بافت‌های ناپایدار حاشیه‌ای با حداقل استانداردهای بهداشتی، فنی و شهرسازی شد. باوجود تصویب تبصره های ماده ۱۰۰ قانون شهرداری در سال ۱۳۵6 برای مقابله با این تخلفات، اجرای مؤثر آن پس از انقلاب با موانعی مواجه گردید و تا نیمه دوم سال ۱۳۶۷ نظارت کارآمدی بر ساخت‌وسازها وجود نداشت. اگرچه امروزه کمیسیون‌های ماده ۱۰۰ به‌عنوان مرجع رسیدگی به تخلفات ساختمانی فعال هستند، اما رویکرد غالب آنها معطوف به بررسی ابعاد فنی و ایمنی بنا و اخذ جریمه است و اصول کلان شهرسازی مانند: تناسب تراکم با سرانه‌های خدماتی، عرض معابر، پارکینگ و هماهنگی کالبدی با طرح‌های توسعه شهری، اغلب نادیده گرفته می‌شود. این در حالی است که بسیاری از نیروهای فنی شهرداری‌ها فاقد تخصص شهرسازی هستند و شهرسازان نیز در فرایند تهیه، نظارت و صدور مجوزهای ساختمانی نقش مؤثری ندارند. این مقاله با روشی کتابخانه‌ای و مصاحبه، بر این باور است که برای ساماندهی شهری و پیشگیری از تخلفات، لازم است نظرات کارشناسی متخصصان شهرساز در کمیسیون‌های ماده ۱۰۰ و مراجع قضایی به‌عنوان دلیل معتبر مورد استناد قرار گیرد. تدوین و ابلاغ ضوابط مشترک حداقلی شهرسازی برای این کمیسیون‌ها و الزام مالکان و سازندگان به ارائه نظریه کارشناسی شهرسازی جهت دفاع از پروژه، گامی ضروری برای کاهش تخلفات، کاهش شکایات و هدایت شهرها به‌سوی توسعه‌ای منطقی و اصولی است. https://bonyan.qom.ac.ir/article_4145.html شناسایی و تحلیل عناصر تشکیل دهنده کالبدی موثر در پارک های شهری، به باز دهی پارک ها و میزان رضایت مندی شهروندان از عناصر طبیعی و مصنوع موجود در پارک در تحقق اجتماع پذیری و در نتیجه جلب بیشتر رضایت مردم کمک شایانی می نماید. وجود فعالیت های متنوع و متفاوت و تاثیر گزار در فضای پارک باعث جذب و تجمع افراد شده ویژگی جمع پذیری آن را قدرت می بخشد. با توجه به موقعیت شهرقم به عنوان دومین شهر زیارتی کشور و قرار گیری بوستان علوی در این شهر به لحاظ موقعیت و وسعت از پتانسیل های بسیاری در جذب شهروندان، زائران و گردشگران برخوردار می باشد . از این رو پژوهش حاضر، ضمن مطالعه و بررسی و تجزیه و تحلیل عوامل و عناصر اصلی تشکیل دهنده موثر و ارز یابی نارسایی های موجود به عنوان مسئله به بررسی نقش عوامل کالبدی تاثیرگذار که به جذب و تقاضای بازدید کنندگان و گردشگران در بوستان علوی شهر قم، پرداخته است. روش پژوهش از نوع توصیفی - تحلیلی و مشاهده و بررسی های میدانی و گردآوری اطلاعات از طریق پرسشنامه و استدلال منطقی صورت گرفته است. جامعه مورد هدف 250 نفر از مراجعان به بوستان علوی شهر قم می باشد. برای انجام تحقیق از روش فرمول کوکران به عنوان حجم نمونه و نمونه ها به روش تصادفی ساده و تحلیل نرم افزاری (برنامه spss) سود جسته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که مهم ترین عامل برای مراجعه به پارک بعد از پر کردن اوقات فراغت، استراحت و ارامش، انگیزه مراجعه و استفاده مکرر از پارک ها رابطه مستقیمی با نوع و میزان امکانات موجود در پارک را دارد.  https://bonyan.qom.ac.ir/article_4146.html این پژوهش باهدف بررسی و معرفی تیمچه قم به‌عنوان یک اثر معماری - اقتصادی عصر قاجار و باتوجه‌به خلأ نسبی مطالعاتی درباره آن، انجام شده است. درک عمیق‌تر از جایگاه این بنا مستلزم قرارگیری آن در بستر گسترده‌تر معماری تیمچه‌های این دوره و تحلیل وجوه تمایز و تشابه آن با نمونه‌های شاخص دیگر است. ازاین‌رو، مطالعه حاضر با پذیرش این نکته که اصطلاح تیمچه در میانه دوره قاجار و به طور خاص برای فضاهای تجاری با حیاط سرپوشیده تعریف شده، به مقایسه تطبیقی تیمچه قم با دو نمونه شناخته‌شده هم‌دوره در کاشان (امین‌الدوله و بخشی) می‌پردازد. انتخاب این نمونه‌ها بر پایه اشتراکات اقلیمی و دوره تاریخی و باهدف تمرکز اولیه بر شناخت الگوهای منطقه‌ای بوده است. روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی و تطبیقی است و داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی‌های میدانی (برداشت از سه بنا) گردآوری شده‌اند. تحلیل‌ها در ابعادی چون سازه با تأکید بر الگوهای باربری و تفاوت‌های احتمالی، نحوه ارتباط با راسته‌بازار و نقش موقعیت شهری، فرم‌های هندسی، نظام‌های نورگیری و تهویه، و تزیینات متمرکز شده است. یافته‌های اولیه نشان‌دهنده اشتراک این سه بنا در اصول کلی چون کارکرد تجاری سرپوشیده، وجود فضای میانی کشیده و استفاده از سه گنبد است. بااین‌حال، تمایزهای معناداری نیز مشاهده می‌شود؛ از جمله تفاوت در الگوی دهانه‌ها. یکسان‌سازی نسبی دهانه‌ها در تیمچه قم در مقابل برجستگی واضح دهانه میانی در نمونه‌های کاشان، تفاوت در سازه و آرایه‌ها، و تفاوت در سازمان دسترسی و ارتباط با بافت پیرامون. این مطالعه، با آگاهی از وجود پژوهش‌های مفصل‌تر در برخی جنبه‌ها، درصدد است تا با رویکردی نظام‌مند و با تأکید بر تحلیل‌های کالبدی - فضایی، گامی در جهت تکمیل شناخت نسبت به این اثر کمتر مطالعه شده بردارد و زمینه‌ای برای مطالعات مقایسه‌ای گسترده‌تر در آینده فراهم کند.