نقش تناسبات هندسی و اصول طراحی در زیبایی‌شناسی مدرسه جهانگیرخان قم: تحلیل تزئینات و ساختار فضایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد معماری، گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

2 استادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده

هندسه به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های بنیادین در معماری اسلامی، نقشی اساسی در سازمان‌دهی فضا، شکل‌گیری معنا و تحقق زیبایی‌شناسی ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نظام هندسی، تناسبات عددی و کیفیت زیبایی‌شناختی مدرسه جهانگیرخان قم به‌عنوان یکی از نمونه‌های شاخص معماری آموزشی عبادی دوره صفویه انجام شده است. مسئله اصلی تحقیق، تبیین چگونگی تأثیر نظام‌های تناسبی بر سازمان فضایی، ساختار کالبدی و نظام تزئینات این بنا و نقش آن در ادراک بصری و معنایی فضا است. روش پژوهش، توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای، تحلیل اسناد ترسیمی (پلان، نما و مقاطع)، و برداشت‌های میدانی است. داده‌ها از طریق تحلیل هندسی و تطبیق با الگوهای شناخته‌شده‌ای همچون نسبت طلایی (φ) و تناسبات زرین ایرانی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که طراحی مدرسه بر پایه نظامی چندلایه از نسبت‌های هندسی شامل ۱: ۲√، ۱: ۳√، ۲:۳، ۴:۵، ۷:۸ و نسبت طلایی سامان یافته و این نسبت‌ها در ابعاد صحن، ایوان‌ها، حجره‌ها و نمای اصلی به‌صورت منسجم تکرار شده‌اند. صحن مرکزی با هندسه‌ای نزدیک به هشت‌ضلعی، الگوی مرکزگرای فضا را شکل داده و شبکه‌ای ماژولار از دسترسی‌ها و ریتم فضایی پیرامون آن سازمان یافته است. همچنین، نظام تزئینات شامل گره‌های هندسی، مقرنس و کاشی‌کاری، در تداوم مستقیم هندسه سازه‌ای عمل کرده و علاوه بر تقویت انسجام بصری، حامل معانی نمادین و قدسی است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که هندسه در مدرسه جهانگیرخان صرفاً ابزاری برای نظم‌بخشی کالبدی نیست، بلکه به‌مثابه یک زبان معنایی، نقش تعیین‌کننده‌ای در ایجاد وحدت بصری، تعادل ادراکی و انتقال مفاهیم قدسی ایفا می‌کند. این امر، قابلیت بهره‌گیری از اصول تناسبات هندسی در طراحی فضاهای آموزشی معاصر را نیز برجسته می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Role of Geometric Proportions and Design Principles in the Aesthetics of "Jahanigir Khan" School in Qom: An Analysis of Ornaments and Spatial Structure

نویسندگان [English]

  • Narges Sadat Mostafavi, 1
  • Marzieh-Alzahra Nassirpour 2
1 M.A. student in Architecture, Department of Architecture, Faculty of Engineering and Technology, Qom University, Qom, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Engineering and Technology, Qom University, Qom, Iran.
چکیده [English]

the formation of meaning, and the realization of aesthetics. This study aims to analyze the geometric system, numerical proportions, and aesthetic qualities of the Jahanigir Khan School in Qom, as a representative example of Safavid educational–religious architecture. The main research problem is to explain how proportional systems influence the spatial organization, physical structure, and decorative system of the building, and how they contribute to the visual and semantic perception of space. The research adopts a descriptive–analytical method based on library studies, analysis of architectural drawings (plans, elevations, and sections), and field observations. The data were examined through geometric analysis and comparison with established proportional systems such as the Golden Ratio (φ) and traditional Iranian dynamic ratios. The findings indicate that the design of the school is based on a multi-layered system of geometric proportions, including 1:√2, 1:√3, 2:3, 4:5, 7:8, and the Golden Ratio. These proportions are consistently reflected in the dimensions of the courtyard, iwans, cells, and the main façade. The central courtyard, with an approximately octagonal geometry, establishes a centralized spatial structure around which a modular network of circulation and spatial rhythm is organized. Furthermore, the decorative system including geometric patterns, muqarnas, and tilework, operates in direct continuity with the structural geometry, enhancing visual coherence while conveying symbolic and sacred meanings. The results demonstrate that geometry in the Jahanigir Khan School is not merely a tool for spatial organization but functions as a meaningful language that plays a decisive role in creating visual unity, perceptual balance, and the expression of sacred concepts. These findings highlight the potential application of geometric proportional systems in the design of contemporary educational environments.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic Architecture
  • Sacred Geometry
  • Jahangir Khan School of Qom
  • Golden Ratio
  • Numerical Proportions
  • Aesthetics

مراجع

Abdullahi, Y., & Embi, M. R. B. (2013). Evolution of Islamic geometric patterns. Frontiers of Architectural Research, 2(2), 243–251.
Al-Daffa, A. A. (1977). The Muslim contribution to mathematics. Humanities Press.
Alaghmand, S., Salehi, S., & Mozaffar, F. (2017). A comparative study of architecture and content of Iran’s schools from the traditional era to the modern era. Bagh-e Nazar, 14(49), 23–38.
Bamanian, M., Momeni, K., & Soltanzadeh, H. (2011). A comparative study of the tilework motifs of the Chaharbagh and Seyyed mosque-schools in Isfahan. Comparative Art Studies, 1(2), 1–16.
Bamanian, M., Momeni, K., & Soltanzadeh, H. (2013). A comparative study of the architectural design characteristics of mosque-schools of the Qajar era and schools of the Safavid era. Armanshahr Architecture & Urban Development, 5(11), 15–34.
Bayat, S., Zajjaji, M., & Omidvarian, N. (2022). Historical houses of Qom. Qom: General Directorate of Cultural Heritage of Qom Province.
Eqbal, H. (2015). Aesthetics in Islamic art. Tehran: Research Institute for Islamic Culture and Thought.
Fattahi, M. (2017). Philosophical foundations of Islamic architecture. Qom: Boostan-e Ketab.
Feyzi, A. (1970). The treasure of Qom’s monuments. Qom: Mehr-e Ostovar.
Guénon, R. (2004). The reign of quantity and the signs of the times (L. Northbourne, Trans.). Sophia Perennis.
Hashemi Zarjabad, H., Ziaei-Nia, M. H., & Ghorbani, H. R. (2015). Re-reading the analysis of geometric principles and the golden ratio in Shokatiyeh school. Archaeological Researches of Iran, 5(9), 207–222.
Hillenbrand, R. (1994). Islamic architecture: Form, function, and meaning. Columbia University Press.
Hosseini Alamdari, A., Mousavi, A., Karamati Sheikholeslami, H., & Saadatmand, M. (2017). Typology of Iranian mosque-schools based on access methods. Bagh-e Nazar, 14(53), 57–68.
Houshyari, M. M., Pournaderi, H., & Fereshtehnezhad, S. M. (2013). Typology of mosque-schools in Iranian Islamic architecture: Investigating the relationship between educational and worship spaces. Journal of Iranian Architecture Studies, 2(3), 37–54.
Jamali, S., & Marasi, M. (2012). A comparative study of tilework decorations in the architecture of Safavid and Qajar mosques focusing on four visual examples. Journal of Visual and Applied Arts, 5(10), 81–94.
Javadi, S. (2006). Investigating the position of Safavid period art. Bagh-e Nazar, 3(5), 6–18.
Khani, S., Salehi Kakhki, A., & Taghavinejad, B. (2012). A comparative study of the architecture and ornaments of Ghiyasiyeh Khargerd School and Chaharbagh School in Isfahan. Comparative Art Studies, 2(4), 37–54.
Madaresi Tabatabaei, H. (1956). The sacred land (Torbat-e Pakan). Tehran: Association of National Heritage.
Madaresi Tabatabaei, H. (1970). Old schools of Qom. Journal of Vahdat, 10(2).
Nadimi, H. (1999). The truth of design. Letter of the Academy of Sciences, (14–15).
Naserolsharieh, H. (2004). History of Qom. Tehran: Zamzam-e Hedayat.
Nastaranpour, N., & Tabasi, M. (2022). Geometric morphology of the courtyards of Iranian Islamic mosques (Comparative study: 9 mosques from the Timurid, Safavid, and Qajar periods). Civilica.
Noghrekar, A. (2008). An introduction to Islamic identity in architecture and urban planning. Tehran: Ministry of Housing and Urban Development.
Navaei, S. (2014). Sacred geometry in Iranian-Islamic architecture. Mashhad: Ferdowsi University of Mashhad.
Oikonomou, A. (2011). The use of the module, metric models and triangular tracing in the traditional architecture of Northern Greece. Nexus Network Journal, 13(3), 763–792.
Pakzad, J. (2016). Sacred space in Islamic architecture. University of Tehran Press.
Pirnia, M. K., & Memarian, G. (1992). Stylistics of Iranian architecture. Tehran: Iran University of Science and Technology.
The Holy Qur’an.
Saberi, S. (2013). Investigating the function of the educator and learner elements in Chaharbagh School of Isfahan. Research in History, 4(3), 111–124.
Shafiei-Far, F. (2018). Geometry and mathematical ratios in the design of traditional schools. Islamic Art Quarterly, 9(3), 43–58.
Sharif Razi, M. (1991). The treasure of scholars (Vol. 2). Tehran: Sadr Library.
Sheikhi, M., Momeni, K., & Vasiq, B. (2023). Geometric analysis and Iranian golden proportions in Mirgholam Hashemi Fort in Ilam. Culture of Ilam, 23(76–77), 23–38. https://doi.org/10.22034/farhang.2023.169592
Tabatabaei, S. M. (1971). The sacred land (Vol. 2). Tehran: Association of National Heritage.
Taheri-Damaneh, M., Koupayi Majleseh, & Taghiani, S. (2017). The relationship of proportions in the system of creation and architectural proportions in Iranian Islamic buildings. Journal of History, 18(68), 322–342.
Wang, Z. (2022). Research on order aesthetics of traditional Chinese architecture from the perspective of design geometry. Frontiers in Art Research, 4(11).

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 23 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری: 08 دی 1404
  • تاریخ پذیرش: 10 بهمن 1404
  • تاریخ انتشار: 01 تیر 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار