سیر تحول کالبد معماری خانه‌های تاریخی قم مطالعه موردی: دوره قاجار و پهلوی

حیاتی, حامد; یاسری اصل, سید محمد حسن

doi:10879643521/bonyan.2026.14828.1002

سیر تحول کالبد معماری خانه‌های تاریخی قم مطالعه موردی: دوره قاجار و پهلوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

² دانشجوی کارشناسی ارشد معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

10879643521/bonyan.2026.14828.1002

چکیده

خانه‌های قم از مهم‌ترین گونه‌های معماری هستند که به واسطه تغییر شیوه زندگی، تحولات اجتماعی و فرهنگی جامعه بخش وسیعی از آن‌ها در بافت شهر در طی زمان دچار تغییر شده است. سیر تحول معماری خانه‌ها در دوره قاجار و پهلوی قابل‌مطالعه است. خانه‌های دوره قاجار و پهلوی به لحاظ کمی و کیفی یکی از مهم‌ترین گونه‌های خانه‌های تاریخی ایران به‌حساب آورد. معماری این دوره به‌عنوان بخشی مهمی از تاریخ معماری ایران به‌واسطه‌ی شکل‌گیری جریان برجستة تحول و تغییر در فضای اجتماعی و همچنین در مفهوم کالبد و فضا دارای اهمیت است. این پژوهش باهدف بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های معماری خانه‌های تاریخی قم و تحلیل سیر تحول کالبدی آن‌ها انجام شده است. سؤال اصلی تحقیق این است که سیر تحول کالبدی خانه‌های تاریخی قم چگونه بوده و چه عواملی در این تغییرات نقش داشته‌اند؟ اهداف پژوهش شامل شناسایی ویژگی‌های کالبدی، تحلیل ارتباطات فضایی و اجتماعی، و بررسی تأثیر تحولات تاریخی و فرهنگی بر سازماندهی فضایی این خانه‌ها است.

این مطالعه با روش تفسیری - تاریخی انجام شده و داده‌های آن از منابع کتابخانه‌ای و مشاهدات میدانی جمع‌آوری شده است.

یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که خانه‌های تاریخی قم عمدتاً بر اصول درون‌گرایی استوار بوده‌اند. بااین‌حال، در گذر زمان، تحولات قابل‌توجهی در بخش‌های مختلفی از جمله ورودی‌ها، ایوان‌ها، حیاط‌ها و فناوری‌های ساخت آن‌ها رخ‌داده است. این تغییرات در ارتباط با شرایط اجتماعی، فرهنگی و حتی اقلیمی هر دوره تأثیر عمیقی بر معماری این خانه‌ها داشته است. همچنین، تأثیرات تاریخی و اجتماعی، به‌ویژه تغییرات جمعیتی و نیازهای جدید، باعث دگرگونی در ساختار و عملکرد فضایی این خانه‌ها شده است.

نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که باوجود تغییرات ساختاری، اصول معماری گذشته در طراحی این خانه‌ها کم‌رنگ شده است. در این پژوهش سعی در درک ارتباط میان فضاهای معماری در خانه‌های تاریخی شده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Evolution of the Architectural Structure of Historical Houses in Qom Case Study: Qajar and Pahlavi Periods

نویسندگان [English]

Hamed Hayaty ¹
Syed Muhammad Hassan Yasseri Asl ²

¹ Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Technology and Engineering, University of Qom, Qom, Iran.

² Master of Architecture Student, Faculty of Engineering and Technology, Qom University, Qom, Iran.

چکیده [English]

This study investigates the transformation of Qom's historical houses during the Qajar and Pahlavi eras. These houses, as notable architectural specimens, have undergone significant alterations due to shifts in lifestyle and socio-cultural dynamics. The research primarily focuses on analyzing the structural evolution of these buildings, probing the mechanisms and underlying factors responsible for these changes.

Employing an interpretive-historical methodology, the study draws upon documentary sources and field observations. It aims to identify the architectural characteristics and spatial organization of these residences, examining the social relationships embedded within their architectural layouts. A central objective is to assess the impact of broader historical and cultural transformations on their form and function.

The findings indicate that while these houses were initially conceived based on principles of introversion, key architectural elements—such as entrances, porches (iwans), courtyards, and construction techniques—underwent substantial modification over time. These changes were profoundly influenced by contemporary social norms, cultural values, and climatic considerations. Furthermore, demographic shifts and emerging functional needs directly precipitated transformations in spatial usage and structural configurations.

In conclusion, the research demonstrates that although the houses experienced considerable structural evolution, the core architectural tenets of earlier periods gradually diminished in prominence. It highlights the intricate relationship between societal change and domestic architecture, illustrating how living spaces adapt to new realities while retaining vestiges of their original design logic. This process reflects a complex negotiation between tradition and adaptation within Iran's architectural heritage.

کلیدواژه‌ها [English]

Historical houses of Qom
Transformation of spatial structure
Historical-interpretive method
Socio-cultural influences
Principles of introspection

مراجع

Alighadr,M. and Haqir,S. (2023). Yard Life: Study of the Evolution of the Tehran Houses Yards in the Contemporary Period and the Effective Factors on It. Naqshejahan- Basic studies and New Technologies of Architecture and Planning, 13(1), 69-95. (In Persian)

Bonyani, F. , Memar Zia, K. , Habibi, A. and Fatahi, K. (2018). Spatial Continuity In The Transition From Open Space To Closed. Journal of Architectural Thought, 2(4), 63-76. doi: 10.30479/at.2018.1539

Bayat, Susan. (2021) Historical Houses of Qom, Boostan-e Ketab Publishing, Qom. (In Persian)

Deming, M & Swafeld, S. (2015). Landscape Architecture Research: Inquiry, Strategy, Design. Hoboken, N.J: Wil

Diagrammatic practice of architecture. The Journal of Jacoby, S. (2015). Typal and typological reasoning:A

Ghelichkhani, Behnam, Etesam, Iraj, Mokhtabad amreie, Seyed Mostafa. “An Analytical Approach to Body Evolutions in Gorgan Houses during Qajar Era.” Hoviatshahr, vol. 7, no. 16, 2014, pp. 51-62. . (In Persian)

Habibi, Seyed Mohsen (2006) An Explanation of Architectural and Urban Planning Thought Movements in Contemporary Iran. Cultural Research Office, Tehran. (In Persian)

Haeri Mazandarani, Mohammad Reza. (2009). Nature Culture House: A Study of Historical and Contemporary House Architecture for the Purpose of Developing Design Processes and Criteria for Houses. Tehran: Center for Urban Planning and Architectural Studies and Research. . (In Persian)

Hayaty H, Behdarvand M. (2022). Study in evolution of spatial arrangement in Islamic schools’ architecture. Comparative study of Seljuk, Timurid, Safavid and Qajar Eras. JRIA. 10(1), 101-126. doi:10.52547/jria.10.1.3. (In Persian)

Jacoby, S. (2015). Typal and typological reasoning:A

Krier, R. (2010), Architectural Composition. Edition Axel Menges. PP. 311-321

Lang, John. The Creation of Architectural Theory (The Role of Behavioral Sciences in Environmental Design), translated by Alireza Ayni-Far, Tehran: University of Tehran, 2014. (In Persian)

Madrazo, L. (1994). Durand and the Science of Architecture

Mahdavinejad, Mohammadjavad, Mansour Pour, Majid, Masoudinejad, Mostafa. “Leading Role of Climate in Outlining Contemporary Architecture (Case Study: Dezfool Houses in Qajar Era).” Hoviatshahr, vol. 10, no. 2, 2016, pp. 61-74. . (In Persian)

Mehrabiun Mohammadi, F. , Beigzadeh Shahraki, H. R. and Omidvari, S. (2021). Typology of semi-open spaces in the vernacular houses of the Safavid and Qajar periods of Naein historic city. Journal of Architecture in Hot and Dry Climate, 9(13), 1-21. doi: 10.29252/ahdc.2021.16382.153. (In Persian)

Mo'marian, Gholamhossein. (2018). An Overview of Theoretical Foundations of Architecture. Tehran: Goljam. . (In Persian)

Momeni, K. , Attarian, K. and Ghadrdan Gharamaleki, R. (2015). Review of Decoration Works in Residential Houses of Qajar Era in Qom city (Case Study: Shakeri House – Qom). Negarineh Islamic Art, 2(7.8), 128-142. doi: 10.22077/nia.2015.656. (In Persian)

Nari QomiQomi,M. , Momtahen,M. and Mahallatian,A. (2020). The Change in the Functional Concept of the Courtyard from the Past to the Present; Case Study: Religious People of Qom. Armanshahr Architecture & Urban Development, 13(31), 181-191. doi: 10.22034/aaud.2020.113268. (In Persian)

Parsi, Faramarz,. (2012). Entrance Spaces in Iranian Architecture. In Memar Journal, (p. 59). (In Persian)

Rapaport, Amos. (2010) Housing Anthropology, translated by Khosro Afzalion, Herfeh Honarmand Publications, Tehran. (In Persian)

Seyedian, Ali and Mousavi Tabrizi, Faeqe, 2014, Study of the Evolution of Houses in Qom, National Conference on Architecture, Civil Engineering, and Modern Urban Development, Tabriz, https://civilica.com/doc/315086. (In Persian)

Shateri Vaighan, Omid Dabdabeh, Mohammad. (2019). Architectural Structure of Historic Iranian Houses; Qajar Era, Green Architecture Journal, 5(18), 39-54. magiran.com/p2089050. (In Persian)

shahini, atena, javidnejad, mehrdad, naghshineh, Roozbeh. “The Role of Architectural Fabric in Promoting Public Life in Communal Spaces (Case Study: Baharestan Square).” Urban Management Studies, vol. 11, no. 40, 2020, pp. 43-56. (In Persian)

Tabibian, Mohammad; Belali, Mohammad Ali; Pourjafar, Mohammad Reza; and Daneshpour, Abdolhadi. (2011). Research Methods in Architecture and Urban Planning: A Qualitative Approach. Tehran: Iran University of Science and Technology Press.

Talebian, Nima, and others (2010) Commercial Complex, Tehran: Honar-e-Honarmand Publishing. (In Persian)

The Academic Ideal, 1750–1830. Oppositions, (8), 94–115.

Venturi, R. (1966). Complexity and Contradiction in Architecture. The Museum of Modern Art.

Vidler, A. (1977). The Idea of Type: The Transformation of

Von Meiss, Pierre (1931), A Look at the Fundamentals of Architecture, From Form to Place, translated by Simon Aivazian, University of Tehran Press, Tehran. (In Persian)

Zarkesh, Afsaneh (2011) The Concept of Semi-Open Space in Architecture. Art Month Book, 2(155), 92-98. (In Persian)