تحلیل هویت معماری سنتی ایران از منظر روانشناسی محیطی: مطالعه موردی مسجد وکیل شیراز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه معماری،دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسللامی واحد شیراز، شیراز، ایران.

2 کارشناس ارشد معماری، گروه معماری، دانشکده مهندسی، مؤسسه آموزش عالی حافظ، شیراز، ایران.

10.22091/bonyan.2026.16010.1022

چکیده

این پژوهش با هدف تبیین ابعاد هویت مکانی در معماری سنتی ایران با بهره‌گیری از چارچوب‌های نظری روان‌شناسی محیطی انجام شده است. پژوهش حاضر با رویکرد ترکیبی (کیفی ـ کمّی) و از نوع اکتشافی متوالی طراحی شد. در بخش کیفی، با استفاده از مشاهده نظام‌مند و مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر از متخصصان معماری و مراجعه‌کنندگان دائمی مسجد وکیل، داده‌ها گردآوری و با روش تحلیل مضمون تحلیل شد. در بخش کمّی، پرسش‌نامه‌ای محقق ساخته براساس یافته‌های کیفی تدوین و میان 2۸۴ نفر از مراجعه‌کنندگان به مسجد وکیل شیراز توزیع شد. روایی محتوایی ابزار با شاخص CVI=0. 87 و پایایی آن با آلفای کرونباخ (α=0. 82) تأیید شد. داده‌ها با نرم‌افزار SPSS و با استفاده از آزمون‌های همبستگی پیرسون و رگرسیون چندمتغیره تحلیل شدند. یافته‌ها: تحلیل کیفی منجربه استخراج ۴ مضمون اصلی (ادراک فضایی ـ حسی، معناسازی فرهنگی ـ مذهبی، تعاملات اجتماعی، و پیوند عاطفی با مکان) و ۱۲ مضمون فرعی شد. یافته‌های کمّی نشان داد که بین مؤلفه‌های روان‌شناسی محیطی (نورپردازی طبیعی، الگوهای هندسی، تقارن، و فضای سبز) با هویت مکانی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد (۰. ۰۱p>) ضریب همبستگی بین ادراک زیبایی‌شناختی و حس تعلق مکانی ۰. ۵۸ و بین معناسازی فرهنگی و هویت مکانی ۰. ۶۲ به دست آمد. مدل رگرسیونی نشان داد که این متغیرها در مجموع ۴۷٪ از واریانس هویت مکانی را تبیین می‌کنند. بر این اساس، معماری سنتی ایران با تلفیق هوشمندانه عناصر کالبدی و معنایی، بستر مناسبی برای شکل‌گیری هویت مکانی فراهم می‌آورد. به‌کارگیری چارچوب‌های روان‌شناسی محیطی در تحلیل بناهای تاریخی می‌تواند به درک عمیق‌تری از مکانیسم‌های شکل‌دهی هویت منجر شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

An Environmental Psychology Analysis of Traditional Iranian Architectural Identity: The Case of Vakil Mosque in Shiraz

نویسندگان [English]

  • Hadi Keshmiri 1
  • AmirAli Sabouri 2
1 Associate Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Shiraz Branch, Islamic Azad University, Shiraz, Iran.
2 M.Arch. in Architecture, Department of Architecture, Faculty of Engineering, Hafez Institute of Higher Education, Shiraz, Iran.
چکیده [English]

This study aims to elucidate the dimensions of place identity in traditional Iranian architecture by utilizing theoretical frameworks of environmental psychology. The present study was designed using a mixed-methods (qualitative-quantitative) approach, specifically a sequential exploratory design. In the qualitative phase, data were collected through systematic observation and semi-structured interviews with 15 architecture experts and regular visitors to Vakil Mosque, and subsequently analyzed using thematic analysis. In the quantitative phase, a researcher-developed questionnaire, based on the qualitative findings, was administered to 284 visitors of Vakil Mosque in Shiraz. The content validity of the instrument was confirmed with a Content Validity Index (CVI) of 0.87, and its reliability was established using Cronbach’s alpha (α = 0.82). Data were analyzed using SPSS software, employing Pearson correlation and multiple regression analyses. Qualitative analysis yielded four main themes (spatial-sensory perception, cultural-religious meaning-making, social interactions, and emotional attachment to place) and 12 sub-themes. Quantitative findings revealed a significant positive correlation between environmental psychology components (natural lighting, geometric patterns, symmetry, and green spaces) and place identity (p < 0.01). The correlation coefficient between aesthetic perception and place attachment was 0.58, and between cultural meaning-making and place identity, it was 0.62. The regression model demonstrated that these variables collectively explain 47% of the variance in place identity. In Conclusion, Traditional Iranian architecture, through the intelligent integration of physical and semantic elements, provides a conducive environment for the formation of place identity. Applying environmental psychology frameworks in the analysis of historical buildings can lead to a deeper understanding of the mechanisms underlying identity formation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Place identity
  • Environmental psychology
  • Traditional Iranian architecture
  • Vakil Mosque
  • Shiraz
  • Place attachment
  • Mixed-methods analysis

مراجع

Belkhari Qahi, H. (2011). Mystical foundations of Islamic art and architecture. Soureh Mehr Publications. (in Persian)
Bonnes, M. , & Bonaiuto, M. (2019). Environmental psychology: From spatial ـ physical environment to sustainable development. In Handbook of environmental psychology (pp. 28–54). Wiley. https://doi. org/10. 1002/9781119241072. ch2
Braun, V. , & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi. org/10. 1191/1478088706qp063oa
Burckhardt, T. (2019). Art of Islam: Language and meaning. World Wisdom Books.
Creswell, J. W. , & Plano Clark, V. L. (2017). Designing and conducting mixed methods research (3rd ed. ). Sage Publications.
Dideh Roshan, A. (2019). Revitalizing historical textures through environmental psychology. Soroush Publications. (in Persian)
Dupré, J. (2018). Sacred space: An approach to the theology of the epistle to the Hebrews. Bloomsbury Publishing. https://doi. org/10. 5040/9780567680938
Eberhard, J. P. (2019). Brain landscape: The coexistence of neuroscience and architecture. Oxford University Press. https://doi. org/10. 1093/acprof:oso/9780195369205. 001. 0001
Etezadi, L. (1998). Historical markets of Iran. Amirkabir Publications. (in Persian)
Fathollahzadeh, M. , Azari, H. , & Mohammadi, K. (2024). The relationship between geometric patterns and psychological calmness in mosques. Environmental Psychology Journal, 5(2), 58–70. (in Persian)
Gifford, R. (2014). Environmental psychology: Principles and practice (5th ed. ). Optimal Books.
Habibi, S. M. (2017). Hierarchy in Islamic architecture. Fine Arts Quarterly, 4(1), 104–110. (in Persian)
Hamzehloo, R. (2016). A comparative study of Zand ـ era mosques. Cultural Heritage Research Institute Publications. (in Persian)
Hosseini, S. (2018). Color symbolism in Persian architecture. Journal of Cultural Studies, 8(2), 78–85. (in Persian)
Kaplan, S. (2017). The restorative benefits of nature: Toward an integrative framework. Journal of Environmental Psychology, 15(3), 169–182. https://doi. org/10. 1016/0272 ـ 4944(95)90001 ـ 2
Kiani, M. Y. (2000). Architectural decorations of the Zand period. Cultural Heritage Publications. (in Persian)
Koutamanis, A. (2020). Buildings and neuroarchitecture: The state of the art. Frontiers in Psychology, 11, 567890. https://doi. org/10. 3389/fpsyg. 2020. 567890
Lynch, K. (1960). The image of the city. MIT Press.
Morgan, D. (2021). The sacred gaze: Religious visual culture in the modern world. University of California Press. https://doi. org/10. 1525/9780520930766
Nouri, A. (2013). Visual identity in historical buildings. Journal of Iranian Restoration and Architecture, 4(2), 498–505. (in Persian)
Oldenburg, R. (2019). The great good place: Cafes, coffee shops, community centers, beauty parlors, general stores, bars, hangouts, and how they get you through the day. Paragon House.
Pakdel, M. (2024). The impact of mosque interior design on psychological calmness. Environmental Psychology Journal, 6(1), 58–65. (in Persian)
Pirnia, M. K. (2015). Stylistics of Iranian architecture. Soroush Danesh Publications. (in Persian)
Pope, A. U. (2016). A survey of Persian art from prehistoric times to the present. Oxford University Press.
Proshansky, H. M. , Fabian, A. K. , & Kaminoff, R. (1978). Place identity: Physical world socialization of the self. Journal of Environmental Psychology, 1(1), 151–169. https://doi. org/10. 1016/S0272 ـ 4944(78)80011 ـ 8
Rahimi, M. , & Azari, H. (2019). The role of central courtyards in social interactions of mosques. Urban Studies Journal, 12(3), 45–60. (in Persian)
Relph, E. (2016). Place and placelessness (2nd ed. ). Pion Ltd.
Scannell, L. , & Gifford, R. (2010). Defining place attachment: A tripartite organizing framework. Journal of Environmental Psychology, 30(1), 1–10. https://doi. org/10. 1016/j. jenvp. 2009. 09. 006
Scannell, L. , & Gifford, R. (2017). The experienced psychological benefits of place attachment. Journal of Environmental‌Psychology,51,256–269. https://doi. org/10. 1016/j. jenvp. 2017. 04. 001
Steele, F. I. (2017). The sense of place (2nd ed. ). Cengage Learning.
Ulrich, R. S. (1983). Aesthetic and affective response to natural environment. In Behavior and the natural environment (pp. 85–125). Plenum Press. https://doi. org/10. 1007/978 ـ 1 ـ 4613 ـ 3539 ـ 9_4
Ulrich, R. S. , Simons, R. F. , Losito, B. D. , Fiorito, E. , Miles, M. A. , & Zelson, M. (2019). Stress recovery during exposure to natural and urban environments. Journal of Environmental Psychology, 11(3), 201–230. https://doi. org/10. 1016/S0272 ـ 4944(05)80184 ـ 7
Vahdat Talab, P. (2021). Aesthetics of symmetry in Iranian architecture. Visual Arts Quarterly, 8(4), 284–290. (in Persian)
بنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی
دوره 1، شماره 3
مهر 1405
صفحه 29-44

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 26 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری: 18 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش: 15 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار: 01 مهر 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار