دانشگاه قمبنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی3116-02041120260321The foundation of home and family architecture, the original place of social interactions from the perspective of Islamic and Western thoughtبنیان معماری خانه و خانواده، جایگاه اصیل تعاملات اجتماعی از منظر اندیشه اسلام و غرب116413910.22091/bonyan.2026.14518.1001FAامیرحسینفرشچیاناستادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.0009-0008-8228-7565Journal Article20251115The most obvious issues with major complexities in the current social system of Islamic cities are the type of communication and social events between individuals. On the one hand, the foundation and main position of this phenomenon has not been addressed, and on the other hand, the influence and effects of the power of imported Western thought in this regard have marginalized Iranian and Islamic lifestyles. The aim of the research is to examine and analyze the position of Iranian architecture in creating and strengthening social relations between individuals. This issue has been addressed qualitatively and with a descriptive and analytical method by adapting the original thoughts of Islam and the West. The findings indicate the fundamental views of Islamic thought regarding the issue of social events among believers, which in addition to major issues such as Western thought, has also targeted all the detail-oriented issues. Unlike Western thought, Islam has introduced the family as the basic human base and the architecture of the house as the basic architectural base in relation to the most appropriate social interactions. Considering the type of physical and non-physical needs, humans try to satisfy one of their most important needs as a social human being by their presence in architectural spaces, which is to be with others. The presence of humans together creates encounters that create the conditions for events and social interactions to occur in architectural space and place.بارزترین مسائل با پیچیدگیهای کلان در نظام اجتماعی کنونی شهرهای اسلامی نوع ارتباط و اتفاق اجتماعی بین افراد است. از طرفی به بنیان و جایگاه اصلی این پدیده پرداخت نشده است و از طرف دیگر نفوذ و اثرات قدرت اندیشه وارداتی غربی در این خصوص، سبک زندگی ایرانی و اسلامی را به حاشیه کشانده است. هدف پژوهش، بررسی و تحلیل جایگاه معماری ایران در ایجاد و تقویت روابط اجتماعی بین افراد میباشد. بهصورت کیفی و با روش توصیفی و تحلیلی این موضوع با انطباق اندیشههای اصیل اسلام و غرب مورد پرداخت قرار گرفته است. یافتهها حاکی از نظرات بنیادین اندیشه اسلام در ارتباط با موضوع اتفاقات اجتماعی در بین مؤمنین است که علاوه بر موضوعات کلان چون اندیشه غرب، تمامی موضوعات جزنگرانه را نیز مورد هدف قرار داده است. برخلاف اندیشه غربی اسلام خانواده را پایگاه اساسی انسانی و معماری خانه را پایگاه اساسی معماری در ارتباط با تعاملات اجتماعی اصلح معرفی نموده است.انسانها با توجه به نوع نیازهای فیزیکی و غیرفیزیکی، با حضور خود در فضاهای معماری سعی در ارضاء کردن یکی از بااهمیتترین نیازهایِ خود به عنوان یک انسان اجتماعی دارند و آن در کنار دیگران بودن است. حضور انسانها در کنار یکدیگر باعث ایجاد برخوردهائی می گردد که بسترسازی در جهت رخداد اتفاق و تعاملاتاجتماعی در فضا و مکان معماری میباشد.https://bonyan.qom.ac.ir/article_4139_4cb2760047b9e7afc24a4e99ad873cbc.pdfدانشگاه قمبنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی3116-02041120260321The Evolution of the Architectural Structure of Historical Houses in Qom
Case Study: Qajar and Pahlavi Periodsسیر تحول کالبد معماری خانههای تاریخی قم مطالعه موردی: دوره قاجار و پهلوی3254414110.22091/bonyan.2026.14828.1002FAحامدحیاتیاستادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.0000-0002-6249-0549سید محمد حسنیاسری اصلدانشجوی کارشناسی ارشد معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.Journal Article20251203This study investigates the transformation of Qom's historical houses during the Qajar and Pahlavi eras. These houses, as notable architectural specimens, have undergone significant alterations due to shifts in lifestyle and socio-cultural dynamics. The research primarily focuses on analyzing the structural evolution of these buildings, probing the mechanisms and underlying factors responsible for these changes. Employing an interpretive-historical methodology, the study draws upon documentary sources and field observations. It aims to identify the architectural characteristics and spatial organization of these residences, examining the social relationships embedded within their architectural layouts. A central objective is to assess the impact of broader historical and cultural transformations on their form and function. The findings indicate that while these houses were initially conceived based on principles of introversion, key architectural elements, such as entrances, porches (iwans), courtyards, and construction techniques, underwent substantial modification over time. These changes were profoundly influenced by contemporary social norms, cultural values, and climatic considerations. Furthermore, demographic shifts and emerging functional needs directly precipitated transformations in spatial usage and structural configurations. In conclusion, the research demonstrates that although the houses experienced considerable structural evolution, the core architectural tenets of earlier periods gradually diminished in prominence. It highlights the intricate relationship between societal change and domestic architecture, illustrating how living spaces adapt to new realities while retaining vestiges of their original design logic. This process reflects a complex negotiation between tradition and adaptation within Iran's architectural heritage.خانههای قم از مهمترین گونههای معماری هستند که به واسطه تغییر شیوه زندگی، تحولات اجتماعی و فرهنگی جامعه بخش وسیعی از آنها در بافت شهر در طی زمان دچار تغییر شده است. سیر تحول معماری خانهها در دوره قاجار و پهلوی قابلمطالعه است. خانههای دوره قاجار و پهلوی به لحاظ کمی و کیفی یکی از مهمترین گونههای خانههای تاریخی ایران بهحساب آورد. معماری این دوره بهعنوان بخشی مهمی از تاریخ معماری ایران بهواسطهی شکلگیری جریان برجستة تحول و تغییر در فضای اجتماعی و همچنین در مفهوم کالبد و فضا دارای اهمیت است. این پژوهش باهدف بررسی شباهتها و تفاوتهای معماری خانههای تاریخی قم و تحلیل سیر تحول کالبدی آنها انجام شده است. سؤال اصلی تحقیق این است که سیر تحول کالبدی خانههای تاریخی قم چگونه بوده و چه عواملی در این تغییرات نقش داشتهاند؟ اهداف پژوهش شامل شناسایی ویژگیهای کالبدی، تحلیل ارتباطات فضایی و اجتماعی، و بررسی تأثیر تحولات تاریخی و فرهنگی بر سازماندهی فضایی این خانهها است. این مطالعه با روش تفسیری - تاریخی انجام شده و دادههای آن از منابع کتابخانهای و مشاهدات میدانی جمعآوری شده است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که خانههای تاریخی قم عمدتاً بر اصول درونگرایی استوار بودهاند. بااینحال، در گذر زمان، تحولات قابلتوجهی در بخشهای مختلفی از جمله ورودیها، ایوانها، حیاطها و فناوریهای ساخت آنها رخداده است. این تغییرات در ارتباط با شرایط اجتماعی، فرهنگی و حتی اقلیمی هر دوره تأثیر عمیقی بر معماری این خانهها داشته است. همچنین، تأثیرات تاریخی و اجتماعی، بهویژه تغییرات جمعیتی و نیازهای جدید، باعث دگرگونی در ساختار و عملکرد فضایی این خانهها شده است. نتایج این تحقیق نشان میدهد که باوجود تغییرات ساختاری، اصول معماری گذشته در طراحی این خانهها کمرنگ شده است. در این پژوهش سعی در درک ارتباط میان فضاهای معماری در خانههای تاریخی شده است.https://bonyan.qom.ac.ir/article_4141_3083a89dfaacffb54a97d8d077905f58.pdfدانشگاه قمبنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی3116-02041120260321Analysis of the Effect of Ghiyasuddin Jamshid Kashani's Mathematics on the Geometric Structures of Azeri Style Architecture, Case of Tabriz’ Kaboud Mosqueتحلیل اثر ریاضیات غیاث الدین جمشید کاشانی بر ساختارهای هندسی معماری سبک آذری، مطالعه موردی: مسجد کبود تبریز7089414310.22091/bonyan.2026.14517.1000FAسارارمضاندانشجوی کارشناسی ارشد معماری اسلامی، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.0009-0002-9336-661Xمرضیه الزهرانصیرپوراستادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.0000-0001-8206-1082Journal Article20251114Mathematics has played a fundamental role in Islamic architecture as both a technical tool and a conceptual framework for organizing spatial order and geometric harmony. Among Islamic mathematicians, Ghiyath al-Din Jamshid al-Kashi holds a significant position due to his systematic treatment of numerical ratios and geometric principles in architectural contexts. This study examines the application of al-Kashi’s mathematical principles in the geometric structures of the Azari architectural style, with particular emphasis on the Kabud (Blue) Mosque of Tabriz. Using a descriptive–analytical method with a quantitative approach, spatial dimensions derived from architectural drawings and field measurements are compared with numerical ratios presented in <em>Miftah al-Hisab</em>. The results demonstrate that spatial ratios such as 23/17 in the dome chamber and 9.52/7 in the side spaces closely correspond to ratios such as 4/3 and 27/20, with an error margin of less than 0.5%, confirming the influential role of mathematics in shaping architectural space.در معماری اسلامی، ریاضیات افزون بر نقش محاسباتی ، در شکلگیری فضا و نظم هندسی نیز نقشی بنیادین دارد. آثار غیاثالدین جمشید کاشانی، بهویژه مفتاحالحساب، بازتابی از پیوند اندیشه ریاضی با جهانبینی عدد در تمدن اسلامی است. این پژوهش با هدف تبیین ارتباط اندیشههای ریاضی کاشانی با ساختارهای هندسی معماری سبک آذری، با تأکید بر مسجد کبود تبریز انجام شده است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی با رویکرد کمی است. دادهها از طریق برداشت میدانی، تحلیل نقشهها و اندازهگیریهای دقیق گردآوری و با نسبتهای عددی مطرح در آثار کاشانی مقایسه شدهاند. نسبتهای فضایی مسجد، مانند 23/17 در گنبدخانه و 9.5/7 در فضاهای جانبی، با نسبتهای 4/3 و 27/20 در آثار کاشانی همخوانی عددی کمتر از 0/5درصد دارند. همخوانی یادشده نشان میدهد که اصول ریاضی کاشانی نهتنها در تزئینات، بلکه در سازمان فضایی و سازهای بنا نیز مؤثر بودهاند؛ ازاینرو مسجد کبود تبریز نمونهای روشن از تجلّی نظم ریاضی در سبک آذری است.https://bonyan.qom.ac.ir/article_4143_ad83bfced1421a6b39fc56172716d25e.pdfدانشگاه قمبنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی3116-02041120260321Parametric analysis and optimization of the roof skylight of a sports hall in a cold and mountainous climate in Iran based on daylight indicators (Case study: Qazvin city)تحلیل و بهینهسازی پارامتریک نورگیر سقفی سالن ورزشی اقلیم سرد و کوهستانی ایران بر اساس شاخصهای نور روز (نمونه موردی مطالعه: شهر قزوین)1731414010.22091/bonyan.2026.15213.1009FAمهدیاخترکاواناستادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.مریمعزتپوردانشجوی کارشناسی ارشد معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.Journal Article20251203Multipurpose sports halls and stadiums are essential for meeting community needs. This research aims to provide optimal daylighting in sports halls by examining the impact of roof skylights in the cold and mountainous climate of Iran, using a parametric analysis based on daylight metrics. Following a review of prior studies, daylight indices were evaluated, and the Useful Daylight Illuminance (UDI 300-3000 Lux) was selected as the key performance metric. Field measurements were taken with a lux meter, and the error between measured and simulated results was assessed using Root Mean Square Error (RMSE) and the coefficient of variation CV(RMSE) to validate the simulation software. A parametric approach was then implemented in Rhino and Grasshopper, where the length , width, and angle of sawtooth roof skylights were defined as variables. Using the Honeybee and Galapagos plugins with a single - objective evolutionary genetic algorithm, the model was optimized. Results indicate that roof skylights significantly enhance daylight provision, ensuring uniform light distribution and improving visual comfort for both spectators and athletes. Optimization via the genetic algorithm yielded ideal skylight dimensions, enabling suitable daylight (based on UDI 300-3000 Lux) across 83.57% of the annual occupied hours, while minimizing glare risk throughout the year.ورزشگاهها و سالنهای ورزشی چندمنظوره برای برآوردهکردن نیازهای جامعه امری ضروری است. در این پژوهش تلاش شده بهمنظور تأمین روشنایی مطلوب نور روز در سالنهای ورزشی، ضمن بررسی تأثیر نورگیرهای سقفی سالن ورزشی در اقلیم سرد و کوهستانی ایران به تحلیل پارامتریک آن بر اساس شاخصهای نور روز نیز پرداخته شود. در پژوهش حاضر، پس از انجام مطالعات پیشین، به بررسی شاخصهای روشنایی پرداخته شد و شاخص روشنایی مفید نور روز (UDI 300-3000 Lux) بهعنوان معیار اندازهگیری بهرهمندی نور روز انتخاب گردید. پس از برداشت مقادیر میدانی با استفاده از دستگاه لوکسمتر، بررسی میزان خطای مقادیر برداشت شده با نتایج حاصل از شبیهسازی به کمک معادله ریشه میانگین مربعات خطا (RMSE) و ضریب تغییرات CV (RMSE) انجام پذیرفت و از این طریق اعتبارسنجی نرمافزار شبیهساز مورد سنجش واقع شد. سپس با استفاده از یک رویکرد پارامتریک در نرمافزار راینو و افزونه گرسهاپر مدل تحقیق طراحی گردید و به کمک افزونههای هانی بی و گالاپاگوس و الگوریتم ژنتیک محاسبات تکهدفه تکاملی بهینهسازی بر روی متغیرهای تحقیق انجام پذیرفت. در این پژوهش، طول، عرض و زاویه نورگیرهای سقفی بهصورت سقف خرپایی دندانهای بهعنوان متغیرهای تحقیق در نظر گرفته شد و از انجام شبیهسازی مدل تحقیق و بهینهسازی محاسبات تکهدفه تکاملی این نتایج استخراج گردید که نورگیرهای سقفی نقش بسیار مؤثری در تأمین روشنایی نور روز سالنهای ورزشی دارند و موجب توزیع نور یکنواخت داخل سالن و افزایش آسایش بصری تماشاگران و بازیکنان میشوند. دستیابی به ابعاد بهینه متغیرهای تحقیق به روش الگوریتم ژنتیک از نتایج دیگر این پژوهش است. نتایج تحقیق نشان میدهد که در شرایط بهرهمندی از ابعاد بهینه بهدستآمده برای نورگیرهای سقفی در 83.57 درصد مواقع سال سطح سالن از روشنایی نور روز مناسب بر اساس شاخص روشنایی مفید نور روز (UDI 300-3000 Lux) برخوردار خواهد بود و همچنین خطر خیرگی در این مدت برای تماشاگران و ورزشکاران حداقل است.https://bonyan.qom.ac.ir/article_4140_9e416495f1fc4caf10cd133deb9bf666.pdfدانشگاه قمبنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی3116-02041120260321Analyzing the Challenges of Building Compliance with Urban Development Regulations (Part One)تحلیل چالشهای انطباق ساختمانها با ضوابط شهرسازی (قسمت اول)5569414410.22091/bonyan.2026.15212.1006FAعبدالرحیمرشیدی پورکارشناس رسمی دادگستری در رشته برنامهریزی شهری، عضو هیئت مدیره انجمن مهندسان شهرساز خوزستان.Journal Article20251114formation of unstable informal settlements with minimal health, technical, and urban planning standards. Despite the approval of Article 100 of the Municipal Law in 1977 to address violations, its effective implementation faced obstacles after the revolution, with no efficient oversight of construction until the second half of 1988. Although Article 100 commissions are now active in addressing building violations, their approach primarily focuses on the technical and safety aspects of structures and collecting fines, often neglecting key urban planning principles such as the proportionality of density with service per capita, street width, parking, and physical alignment with urban development plans. This is compounded by the fact that many municipal technical staff lack urban planning expertise, and urban planners have no effective role in the process of preparing, supervising, and issuing building permits. Using a library research and interview method, this article argues that for urban reorganization and violation prevention, the expert opinions of urban planning specialists must be referenced as valid evidence in Article 100 commissions and judicial authorities. Developing and communicating minimum shared urban planning regulations for these commissions and requiring owners and builders to present expert urban planning opinions to defend their projects are essential steps to reduce violations, decrease complaints, and guide cities toward rational and principled development.رشد بیبرنامه و نامتوازن شهرهای ایران در دهههای گذشته، تحتتأثیر عوامل متعددی از جمله فقدان طرحهای توسعه شهری جامع، مهاجرت گسترده روستاییان پس از اصلاحات ارضی و ساختوسازهای فاقد مجوز یا مغایر با ضوابط رخداده است. این روند منجر به شکلگیری بافتهای ناپایدار حاشیهای با حداقل استانداردهای بهداشتی، فنی و شهرسازی شد. باوجود تصویب تبصره های ماده ۱۰۰ قانون شهرداری در سال ۱۳۵6 برای مقابله با این تخلفات، اجرای مؤثر آن پس از انقلاب با موانعی مواجه گردید و تا نیمه دوم سال ۱۳۶۷ نظارت کارآمدی بر ساختوسازها وجود نداشت. اگرچه امروزه کمیسیونهای ماده ۱۰۰ بهعنوان مرجع رسیدگی به تخلفات ساختمانی فعال هستند، اما رویکرد غالب آنها معطوف به بررسی ابعاد فنی و ایمنی بنا و اخذ جریمه است و اصول کلان شهرسازی مانند: تناسب تراکم با سرانههای خدماتی، عرض معابر، پارکینگ و هماهنگی کالبدی با طرحهای توسعه شهری، اغلب نادیده گرفته میشود. این در حالی است که بسیاری از نیروهای فنی شهرداریها فاقد تخصص شهرسازی هستند و شهرسازان نیز در فرایند تهیه، نظارت و صدور مجوزهای ساختمانی نقش مؤثری ندارند. این مقاله با روشی کتابخانهای و مصاحبه، بر این باور است که برای ساماندهی شهری و پیشگیری از تخلفات، لازم است نظرات کارشناسی متخصصان شهرساز در کمیسیونهای ماده ۱۰۰ و مراجع قضایی بهعنوان دلیل معتبر مورد استناد قرار گیرد. تدوین و ابلاغ ضوابط مشترک حداقلی شهرسازی برای این کمیسیونها و الزام مالکان و سازندگان به ارائه نظریه کارشناسی شهرسازی جهت دفاع از پروژه، گامی ضروری برای کاهش تخلفات، کاهش شکایات و هدایت شهرها بهسوی توسعهای منطقی و اصولی است.https://bonyan.qom.ac.ir/article_4144_37aed0935d6ac433b3cd2e18a7daddda.pdfدانشگاه قمبنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی3116-02041106210323An Investigation of the Role of Influential Physical Elements in Urban Parks with a Socialization-Oriented Approach Case Study: (Alavi Park, Qom City)بررسی نقش عناصر کالبدی تاثیر گذار در بوستان های شهری با رویکرد اجتماع پذیری (مطالعه موردی: بوستان علوی )90102414510.22091/bonyan.2026.14898.1005FAرضاگلیاردانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، واحد تفرش، دانشگاه آزاد اسلامی، تفرش، ایران.0000-0002-9696-9988میتراکلانتریاستادیار گروه معماری، واحد تفرش، دانشگاه آزاد اسلامی، تفرش، ایران.Journal Article19700101Identifying and analyzing the effective physical elements in urban parks play a significant role in improving park performance and enhancing citizens’ satisfaction with the natural and artificial components present in these spaces, thereby contributing to the realization of socialization. The presence of diverse and attractive activities within park environments leads to the attraction and gathering of people and strengthens the collective and social characteristics of these spaces. Considering the city of Qom as the second most important religious city in Iran, and Alavi Park as one of its major urban parks due to its location and scale, this park has substantial potential to attract citizens, pilgrims, and tourists. Accordingly, the present study aims to examine the role of influential physical factors in attracting visitors and increasing demand for attendance at Alavi Park in Qom City, while identifying key physical elements and evaluating existing deficiencies. The research methodology is descriptive–analytical, and data were collected through field observations, questionnaires, and logical reasoning. The statistical population consists of 250 visitors to Alavi Park, with the sample size determined using Cochran’s formula. Samples were selected through simple random sampling, and data analysis was conducted using SPSS software. The results indicate that after leisure-time activities, rest and relaxation are among the most important motivations for visiting parks, and that repeated use of parks has a direct relationship with the type, quality, and quantity of physical facilities available. Therefore, improving the quality of physical elements, optimizing their spatial arrangement, and addressing existing shortcomings can play an effective role in enhancing socialization in urban parks. Finally, suggestions are presented to draw the attention of urban managers to the physical factors influencing the realization of socialization in urban park spaces.شناسایی و تحلیل عناصر تشکیل دهنده کالبدی موثر در پارک های شهری، به باز دهی پارک ها و میزان رضایت مندی شهروندان از عناصر طبیعی و مصنوع موجود در پارک در تحقق اجتماع پذیری و در نتیجه جلب بیشتر رضایت مردم کمک شایانی می نماید. وجود فعالیت های متنوع و متفاوت و تاثیر گزار در فضای پارک باعث جذب و تجمع افراد شده ویژگی جمع پذیری آن را قدرت می بخشد. با توجه به موقعیت شهرقم به عنوان دومین شهر زیارتی کشور و قرار گیری بوستان علوی در این شهر به لحاظ موقعیت و وسعت از پتانسیل های بسیاری در جذب شهروندان، زائران و گردشگران برخوردار می باشد . از این رو پژوهش حاضر، ضمن مطالعه و بررسی و تجزیه و تحلیل عوامل و عناصر اصلی تشکیل دهنده موثر و ارز یابی نارسایی های موجود به عنوان مسئله به بررسی نقش عوامل کالبدی تاثیرگذار که به جذب و تقاضای بازدید کنندگان و گردشگران در بوستان علوی شهر قم، پرداخته است. روش پژوهش از نوع توصیفی - تحلیلی و مشاهده و بررسی های میدانی و گردآوری اطلاعات از طریق پرسشنامه و استدلال منطقی صورت گرفته است. جامعه مورد هدف 250 نفر از مراجعان به بوستان علوی شهر قم می باشد. برای انجام تحقیق از روش فرمول کوکران به عنوان حجم نمونه و نمونه ها به روش تصادفی ساده و تحلیل نرم افزاری (برنامه spss) سود جسته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که مهم ترین عامل برای مراجعه به پارک بعد از پر کردن اوقات فراغت، استراحت و ارامش، انگیزه مراجعه و استفاده مکرر از پارک ها رابطه مستقیمی با نوع و میزان امکانات موجود در پارک را دارد.<br /><br /> https://bonyan.qom.ac.ir/article_4145_d3f163e84d4829aa482cb1e87c56c3c6.pdfدانشگاه قمبنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی3116-02041114050101Analysis of the spatial structure of Qom Timcheh in comparison with Amin al-Dowleh and Bakhshi Timchehs of Kashan, focusing on understanding design valuesتحلیل ساختار فضایی تیمچه قم در قیاس با تیمچههای امینالدوله و بخشی کاشان با تمرکز بر شناخت ارزشهای طراحی103113414610.22091/bonyan.2026.14925.1003FAراحیلحبیبزاده بیژنیمربی، گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.0009-0002-2653-3510روحالهرحیمیدانشیار گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.0000-0003-0597-6160علیایزدیمربی، گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.Journal Article14040823This research aims to examine and introduce the Qom Timcheh as an architectural-economic work of the Qajar era, considering the relative lack of studies on it. A deeper understanding of the position of this building requires placing it within the broader context of the architecture of Timchehs of this period and analyzing the similarities and differences between it and other prominent examples. Therefore, the present study comparatively examines the Qom Timcheh with two well-known contemporary examples in Kashan (Amir-ol-Dowleh and Bakhshi), selected based on climatic and historical period similarities. The research method is descriptive-analytical and comparative, and data were collected through library studies and field surveys. The analyses focus on dimensions such as structure, connection with the bazaar and urban location, geometric forms, lighting and ventilation systems, and decorations. Findings indicate these three structures share general principles such as covered commercial function and the use of three domes. However, significant distinctions are observed; including differences in the pattern of openings, relative uniformity in Qom versus a prominent central opening in Kashan, as well as in structure, ornamentation, and access organization. This study aims to take a step toward completing the understanding of this less-studied work with a systematic approach and an emphasis on physical-spatial analysis, and to provide a basis for broader comparative studies.این پژوهش باهدف بررسی و معرفی تیمچه قم بهعنوان یک اثر معماری - اقتصادی عصر قاجار و باتوجهبه خلأ نسبی مطالعاتی درباره آن، انجام شده است. درک عمیقتر از جایگاه این بنا مستلزم قرارگیری آن در بستر گستردهتر معماری تیمچههای این دوره و تحلیل وجوه تمایز و تشابه آن با نمونههای شاخص دیگر است. ازاینرو، مطالعه حاضر با پذیرش این نکته که اصطلاح تیمچه در میانه دوره قاجار و به طور خاص برای فضاهای تجاری با حیاط سرپوشیده تعریف شده، به مقایسه تطبیقی تیمچه قم با دو نمونه شناختهشده همدوره در کاشان (امینالدوله و بخشی) میپردازد. انتخاب این نمونهها بر پایه اشتراکات اقلیمی و دوره تاریخی و باهدف تمرکز اولیه بر شناخت الگوهای منطقهای بوده است. روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی و تطبیقی است و دادهها از طریق مطالعات کتابخانهای و بررسیهای میدانی (برداشت از سه بنا) گردآوری شدهاند. تحلیلها در ابعادی چون سازه با تأکید بر الگوهای باربری و تفاوتهای احتمالی، نحوه ارتباط با راستهبازار و نقش موقعیت شهری، فرمهای هندسی، نظامهای نورگیری و تهویه، و تزیینات متمرکز شده است. یافتههای اولیه نشاندهنده اشتراک این سه بنا در اصول کلی چون کارکرد تجاری سرپوشیده، وجود فضای میانی کشیده و استفاده از سه گنبد است. بااینحال، تمایزهای معناداری نیز مشاهده میشود؛ از جمله تفاوت در الگوی دهانهها. یکسانسازی نسبی دهانهها در تیمچه قم در مقابل برجستگی واضح دهانه میانی در نمونههای کاشان، تفاوت در سازه و آرایهها، و تفاوت در سازمان دسترسی و ارتباط با بافت پیرامون. این مطالعه، با آگاهی از وجود پژوهشهای مفصلتر در برخی جنبهها، درصدد است تا با رویکردی نظاممند و با تأکید بر تحلیلهای کالبدی - فضایی، گامی در جهت تکمیل شناخت نسبت به این اثر کمتر مطالعه شده بردارد و زمینهای برای مطالعات مقایسهای گستردهتر در آینده فراهم کند.https://bonyan.qom.ac.ir/article_4146_7aedf338568e573fc9d63dca299f328f.pdf