دانشگاه قم بنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی 3116-0204 1 3 2026 09 23 An Environmental Psychology Analysis of Traditional Iranian Architectural Identity: The Case of Vakil Mosque in Shiraz تحلیل هویت معماری سنتی ایران از منظر روانشناسی محیطی: مطالعه موردی مسجد وکیل شیراز 29 44 4799 10.22091/bonyan.2026.16010.1022 FA هادی کشمیری دانشیار گروه معماری،دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسللامی واحد شیراز، شیراز، ایران. 0000-0001-9992-0090 امیرعلی صبوری کارشناس ارشد معماری، گروه معماری، دانشکده مهندسی، مؤسسه آموزش عالی حافظ، شیراز، ایران. 0000-0001-6739-7637 Journal Article 2026 05 16 This study aims to elucidate the dimensions of place identity in traditional Iranian architecture by utilizing theoretical frameworks of environmental psychology. The present study was designed using a mixed-methods (qualitative-quantitative) approach, specifically a sequential exploratory design. In the qualitative phase, data were collected through systematic observation and semi-structured interviews with 15 architecture experts and regular visitors to Vakil Mosque, and subsequently analyzed using thematic analysis. In the quantitative phase, a researcher-developed questionnaire, based on the qualitative findings, was administered to 284 visitors of Vakil Mosque in Shiraz. The content validity of the instrument was confirmed with a Content Validity Index (CVI) of 0.87, and its reliability was established using Cronbach’s alpha (α = 0.82). Data were analyzed using SPSS software, employing Pearson correlation and multiple regression analyses. Qualitative analysis yielded four main themes (spatial-sensory perception, cultural-religious meaning-making, social interactions, and emotional attachment to place) and 12 sub-themes. Quantitative findings revealed a significant positive correlation between environmental psychology components (natural lighting, geometric patterns, symmetry, and green spaces) and place identity (p < 0.01). The correlation coefficient between aesthetic perception and place attachment was 0.58, and between cultural meaning-making and place identity, it was 0.62. The regression model demonstrated that these variables collectively explain 47% of the variance in place identity. In Conclusion, Traditional Iranian architecture, through the intelligent integration of physical and semantic elements, provides a conducive environment for the formation of place identity. Applying environmental psychology frameworks in the analysis of historical buildings can lead to a deeper understanding of the mechanisms underlying identity formation. این پژوهش با هدف تبیین ابعاد هویت مکانی در معماری سنتی ایران با بهره‌گیری از چارچوب‌های نظری روان‌شناسی محیطی انجام شده است. پژوهش حاضر با رویکرد ترکیبی (کیفی ـ کمّی) و از نوع اکتشافی متوالی طراحی شد. در بخش کیفی، با استفاده از مشاهده نظام‌مند و مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر از متخصصان معماری و مراجعه‌کنندگان دائمی مسجد وکیل، داده‌ها گردآوری و با روش تحلیل مضمون تحلیل شد. در بخش کمّی، پرسش‌نامه‌ای محقق ساخته براساس یافته‌های کیفی تدوین و میان 2۸۴ نفر از مراجعه‌کنندگان به مسجد وکیل شیراز توزیع شد. روایی محتوایی ابزار با شاخص CVI=0. 87 و پایایی آن با آلفای کرونباخ (α=0. 82) تأیید شد. داده‌ها با نرم‌افزار SPSS و با استفاده از آزمون‌های همبستگی پیرسون و رگرسیون چندمتغیره تحلیل شدند. یافته‌ها: تحلیل کیفی منجربه استخراج ۴ مضمون اصلی (ادراک فضایی ـ حسی، معناسازی فرهنگی ـ مذهبی، تعاملات اجتماعی، و پیوند عاطفی با مکان) و ۱۲ مضمون فرعی شد. یافته‌های کمّی نشان داد که بین مؤلفه‌های روان‌شناسی محیطی (نورپردازی طبیعی، الگوهای هندسی، تقارن، و فضای سبز) با هویت مکانی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد (۰. ۰۱p>) ضریب همبستگی بین ادراک زیبایی‌شناختی و حس تعلق مکانی ۰. ۵۸ و بین معناسازی فرهنگی و هویت مکانی ۰. ۶۲ به دست آمد. مدل رگرسیونی نشان داد که این متغیرها در مجموع ۴۷٪ از واریانس هویت مکانی را تبیین می‌کنند. بر این اساس، معماری سنتی ایران با تلفیق هوشمندانه عناصر کالبدی و معنایی، بستر مناسبی برای شکل‌گیری هویت مکانی فراهم می‌آورد. به‌کارگیری چارچوب‌های روان‌شناسی محیطی در تحلیل بناهای تاریخی می‌تواند به درک عمیق‌تری از مکانیسم‌های شکل‌دهی هویت منجر شود. https://bonyan.qom.ac.ir/article_4799_2d5be63e90fbc97978b318ed6da2bae7.pdf