دانشگاه قم بنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی 3116-0204 1 2 2026 06 22 Morphological Analysis of the Dome of the Historical Sacred Sites of Khuzestan (Case Study: Sites in Dezful and Shushtar Counties) تحلیل ریخت شناسی گنبد بقاع متبرکه تاریخی خوزستان (مطالعه موردی: بقاع شهرستان‌های دزفول و شوشتر) 15 31 4510 10.22091/bonyan.2026.15339.1011 FA حامد حیاتی استادیار، گروه معماری، دانشکده فنی مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران. 0000-0002-6249-0549 کاظم گمراوی کارشناسی ارشد معماری، مجتمع آموزش عالی جهاد دانشگاهی خوزستان، مرکز پردیس اهواز. Journal Article 2026 01 13 Dome and vault in Iran have a long history. The dome can be described as an amazing phenomenon of Iranian genius to overcome the challenge of covering large craters. The presence of the oldest tombs of Iran and the prominent position of Khuzestan province in the distribution of religions and especially Shiite religion has made the religious tombs of this province one of the most prominent architectural manifestations after the mosque architecture. This indigenous architecture of Khuzestan province reaches its peak in Shushtar and Dezful cities during different historical periods. The purpose of this study is to identify the types of historical domes of the two cities mentioned and to explain the morphological characteristics of the domes. In this study, the authors examine the characteristics of the dome at issue by selecting historical monuments with cultural heritage indexes belonging to different historical periods, utilizing library studies and field visits, and using the historical-analytical method. The findings of this study can identify two major species of Rack and Nari dome. The most common of these is the dome rack. The study of the physical change of the Dome of the Tomb`s in successive historical periods also shows that the external dome has decreased and after the Safavi period of the Nara Dome has become common. . The morphological characteristics of the dome presented in this study are based on observation and field observations. Despite the research limitations of studying historical monuments, the rich architecture of these buildings can be the subject of much research in the future. گنبد و طاق در ایران سابقۀ دیرینه‌ای دارند. گنبد را می‌توان پدیدۀ شگفت‌آورِ زادۀ نبوغ ایرانی برای غلبه بر چالش پوشش دهانه‌های بزرگ دانست. وجود قدیمی‌ترین آرامگاه‌های ایران و جایگاه برجستۀ استان خوزستان در نشر ادیان و به‌ویژه مذهب تشیع موجب شده است که آرامگاه‌های مذهبی این استان، به یکی از بارزترین جلوه‌های معماری بعداز معماری مساجد تبدیل شوند. این معماری بومی و شاخص استان خوزستان در شهرهای شوشتر و دزفول و در طی دوره‌های تاریخی مختلف به اوج شکوفایی خود رسیده است. این پژوهش با هدف شناسایی انواع گنبدهای بقاع تاریخی دو شهر شوشتر و دزفول و تبیین شاخصه‌های ریخت‌شناسی گنبد بقاع این دو شهر شکل گرفته است. در این تحقیق، نویسندگان با انتخاب بقاع تاریخی دارای شاخصه‌های ثبت میراث فرهنگی متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی و بهره‌گیری از مطالعات کتابخانه‌ای و بازدیدهای میدانی و بهره‌گیری از روش تحلیلی ـ تاریخی، خصوصیت‌های گنبد بقاع یادشده را بررسی می‌نمایند. از یافته‌های این پژوهش می‌توان به شناسایی دو گونۀ عمدۀ گنبد «رُک» و «ناری» اشاره کرد و اینکه گنبدهای رُک بیشترین میزان تنوع را دارند. همچنین بررسی تغییر کالبدی گنبد بقاع در دوره‌های تاریخی متوالی نشان می‌دهد که خیز خارجی گنبد کاهش داشته و بعد از دورۀ صفوی گنبدسازی ناری رواج می‌یابد. شاخصه‌های ریخت‌شناسی گنبد مطرح شده در این تحقیق براساس دید ناظر و مشاهدات میدانی است. با وجود محدودیت‌های پژوهشی بررسی بقاع تاریخی، لیکن معماری غنی این بناها می‌تواند موضوع بحث پژوهش‌های فراوانی در آینده باشد. https://bonyan.qom.ac.ir/article_4510_e2404aae6d7fef4d3f7234eb30b6218e.pdf