دانشگاه قم بنیان: پژوهش های راهبردی معماری و شهرسازی اسلامی 3116-0204 1 1 1405 01 01 Analysis of the spatial structure of Qom Timcheh in comparison with Amin al-Dowleh and Bakhshi Timchehs of Kashan, focusing on understanding design values تحلیل ساختار فضایی تیمچه قم در قیاس با تیمچه‌های امین‌الدوله و بخشی کاشان با تمرکز بر شناخت ارزش‌های طراحی 103 113 4146 10.22091/bonyan.2026.14925.1003 FA راحیل حبیب‌زاده بیژنی مربی، گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران. 0009-0002-2653-3510 روح‌اله رحیمی دانشیار گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. 0000-0003-0597-6160 علی ایزدی مربی، گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران. Journal Article 1404 08 23 This research aims to examine and introduce the Qom Timcheh as an architectural-economic work of the Qajar era, considering the relative lack of studies on it. A deeper understanding of the position of this building requires placing it within the broader context of the architecture of Timchehs of this period and analyzing the similarities and differences between it and other prominent examples. Therefore, the present study comparatively examines the Qom Timcheh with two well-known contemporary examples in Kashan (Amir-ol-Dowleh and Bakhshi), selected based on climatic and historical period similarities. The research method is descriptive-analytical and comparative, and data were collected through library studies and field surveys. The analyses focus on dimensions such as structure, connection with the bazaar and urban location, geometric forms, lighting and ventilation systems, and decorations. Findings indicate these three structures share general principles such as covered commercial function and the use of three domes. However, significant distinctions are observed; including differences in the pattern of openings, relative uniformity in Qom versus a prominent central opening in Kashan, as well as in structure, ornamentation, and access organization. This study aims to take a step toward completing the understanding of this less-studied work with a systematic approach and an emphasis on physical-spatial analysis, and to provide a basis for broader comparative studies. این پژوهش باهدف بررسی و معرفی تیمچه قم به‌عنوان یک اثر معماری - اقتصادی عصر قاجار و باتوجه‌به خلأ نسبی مطالعاتی درباره آن، انجام شده است. درک عمیق‌تر از جایگاه این بنا مستلزم قرارگیری آن در بستر گسترده‌تر معماری تیمچه‌های این دوره و تحلیل وجوه تمایز و تشابه آن با نمونه‌های شاخص دیگر است. ازاین‌رو، مطالعه حاضر با پذیرش این نکته که اصطلاح تیمچه در میانه دوره قاجار و به طور خاص برای فضاهای تجاری با حیاط سرپوشیده تعریف شده، به مقایسه تطبیقی تیمچه قم با دو نمونه شناخته‌شده هم‌دوره در کاشان (امین‌الدوله و بخشی) می‌پردازد. انتخاب این نمونه‌ها بر پایه اشتراکات اقلیمی و دوره تاریخی و باهدف تمرکز اولیه بر شناخت الگوهای منطقه‌ای بوده است. روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی و تطبیقی است و داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی‌های میدانی (برداشت از سه بنا) گردآوری شده‌اند. تحلیل‌ها در ابعادی چون سازه با تأکید بر الگوهای باربری و تفاوت‌های احتمالی، نحوه ارتباط با راسته‌بازار و نقش موقعیت شهری، فرم‌های هندسی، نظام‌های نورگیری و تهویه، و تزیینات متمرکز شده است. یافته‌های اولیه نشان‌دهنده اشتراک این سه بنا در اصول کلی چون کارکرد تجاری سرپوشیده، وجود فضای میانی کشیده و استفاده از سه گنبد است. بااین‌حال، تمایزهای معناداری نیز مشاهده می‌شود؛ از جمله تفاوت در الگوی دهانه‌ها. یکسان‌سازی نسبی دهانه‌ها در تیمچه قم در مقابل برجستگی واضح دهانه میانی در نمونه‌های کاشان، تفاوت در سازه و آرایه‌ها، و تفاوت در سازمان دسترسی و ارتباط با بافت پیرامون. این مطالعه، با آگاهی از وجود پژوهش‌های مفصل‌تر در برخی جنبه‌ها، درصدد است تا با رویکردی نظام‌مند و با تأکید بر تحلیل‌های کالبدی - فضایی، گامی در جهت تکمیل شناخت نسبت به این اثر کمتر مطالعه شده بردارد و زمینه‌ای برای مطالعات مقایسه‌ای گسترده‌تر در آینده فراهم کند. https://bonyan.qom.ac.ir/article_4146_7aedf338568e573fc9d63dca299f328f.pdf